KENT OYUN ALANLARINDA SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK
Aybilge KAPIDERE
- Kurum Bilgisi: Göztepe Anadolu Lisesi
- ORCID: 0000-0002-3384-2314
- Mail: aybilgekapidere@gmail.com
Arzu GÜLHAN AKTÜRK
- Kurum Bilgisi: Malkara Anadolu İmam Hatip Lisesi
- ORCID: 0000-0002-8957-8073
- Mail: turker.akturk@hotmail.com
Kent Oyunları
Birleşmiş Milletlere (BM) göre 2019 yılında dünya nüfusunun %55’i kentlerde yaşamaktadır. 2030 yılında insanların %60’ı kentlerde yaşayacağı, 2050 yılına gelindiğinde 2,5 milyar insan eklenerek, %68 oranına ulaşacağı öngörülmektedir. 2019 yılında Türkiye’de nüfusun %75’i kentlerde yaşamaktadır. Yani ülkemizde insanların ¾’ü şehirlerde yaşamaktadır. Kentlerdeki ekonomik durum, iş imkânları ve hizmetler kırsaldan kente göçü tetikleyen faktörlerden bazılarıdır. Tüm dünyada kentlerde yaşayan insanların da yaklaşık %60’ını çocuklar oluşturmaktadır (Derneği, 2021). Birleşmiş Milletlerin kabul ettiği Çocuk Hakları Sözleşmesinin 1. Maddesine göre “erken yaşta reşit olma durumu hariç, 18 yaşından küçük her birey çocuk” olarak kabul edilmektedir. Toplam 54 maddeden oluşan sözleşme ile çocuk hakları uluslararası güvenceye alınmıştır (UNICEF, 2022). Çocuklar için kent yaşamı heyecan verici ve hareketli olurken, diğer taraftan çocukların sağlıklı gelişimi için birçok zorluklar ve riskler barındırmaktadır. Kent trafiği, hava kirliliği, dikey yaşam (apartmanlar), izole yaşamlar, suç fazlalığı, imkân eşitsizlikleri, hoşgörüsüzlük gibi durumlar çocukları kent yaşamında zorlamaktadır. Tüm bu olumsuzluklar nedeni ile ortaya çıkan ihtiyaçtan “sağlıklı şehirler” sloganı kullanılmaya başlamıştır. UNICEF’in 1996 yılında organize ettiği Habitat II Konferansında “Çocuk Dostu Şehirler” kavramı ile tanışıldı. Çocuk dostu kent: Çocuk haklarına riayet eden bir şehir, kasaba yerel yönetim sistemidir. UNICEF çocukların ihtiyaçlarının, görüşlerinin, önceliklerinin ve haklarının kamu program ve politikalarının temel parçası olduğunu belirtiyor (Derneği, 2021).
Çocukların fiziksel ve kişisel gelişimi için açık veya kapalı alanlarda koşmak ve oyun oynamak son derece önemli aktivitelerdir. Oyun oynayan çocuk fiziki, psikolojik ve sosyal açıdan gelişim gösterir. Çocuklar oyun oynayarak hem eğlenir hem de problem çözme yeteneklerini geliştirirler. Oyun aynı zamanda çocuğun yaratıcılığını artırarak hayata hazırlanmasını da sağlar (Uysal, 2013). Çocukların oyun oynayıp sosyalleşebilmesi için oyun alanlarına ihtiyacı vardır. Son yıllarda yapılan araştırmalarda eskiden günümüze gelen 123 tane oyun olduğu tespit edilmiştir. Bu oyunları 84’ü dış mekânlarda, 27’si iç mekânlarda 12’si ise hem iç hem de dış mekânlarda oynanabilmektedir. Dış mekânda toplam 111 tane oyun çocuklar tarafından oynanabilmektedir. Bu oyunların genelde koşma, atlama ve yakalama gibi fiziksel güç isteyen oyunlar olduğu görülmektedir (Kılıç & Bayındır, 2021).
Çocuk Oyun Alanları
Çocukların kent yaşamında uygun koşullarda oyun oynayabilmesi için oyun alanlarına ihtiyaç vardır. Nüfusu sabit olan Avrupa kentlerinde yeni yerleşim planları yapmaya gerek olmayabilir. Fakat kırsaldan göç alan kentlerin bulunduğu ülkemizde yerel yönetimler şehir planlaması yaparken yeşil alan, oyun alanları ve parkların da bulunduğu çevre dostu ve çocuk dostu kentler yapmayı hedeflemelidir. Türkiye’de birçok il deprem bölgesi durumundadır. Eski evler ve binalar kentsel dönüşüm adı altında yenilenmektedir. Kentsel dönüşüm planlarında da çocuk dostu bölgeler oluşturulmalıdır. Bu bölgeler çocukları sokak aralarında trafiğin olduğu güvensiz oyun alanlarından kurtaracaktır.
Başta İngiltere, Hollanda ve Kuzey Avrupa ülkeleri, sokakların çocukların yaşamı için önemini anlamışlar ve birtakım düzenlemelerin gerekliliğini ortaya koymuşlardır. İnsanlar bu sayede paylaştıkları mekânlarda daha çok iletişim kuracaklar ve toplumsal bağlar güçlenecektir.
Woonerf
İlk olarak Hollanda’da ortaya çıkan Woonerf sisteminde sokakların daha korunaklı olması istenir. Sokaklardaki araç trafiğinin 15 km/s hızla ilerlemesi ve araçların daha durağan olması sağlanır. Böylece çocuklar sokaklarda daha güvenli oyunlar oynayabilirler. Çocuklar sokaklarda daha güvenli oturup dinlenebilir, sohbet edebilirler. Woonerf sistemi Colin Buchanan tarafından İngiltere Ulaştırma Bakanlığına yazdığı bir raporla ortaya çıkmıştır. Fakat bu sistem ilk defa Hollanda’da Niek De Boer tarafından uygulamaya geçirilmiştir.
Home Zone
İlk olarak İngiltere’de ortaya çıkan Home Zone sisteminde, çocuk dostu şehirler olması için yayalar ve araçlar eşit olarak görülür. Yayalar, bisikletliler ve araçların sokakta hareket bölgeleri renk farklılıkları ile belirlenmiştir. Sürücüler bu bölgelere girdiklerini anladıklarında hızlarını düşürürler. O yüzden bu bölgelere “Home Zone – Ev bölgesi” denir. İlk olarak 1998 yılında Childrens Play Council (CPC) İngiltere’de uygulanmaya başlamıştır.
Her iki sistemde de araçların hızlarındaki sınırlama ile sokakların çocuklar için daha yaşanabilir ve güvenli kılınması sağlanmış olur. Çocuk dostu çevreler ne kadar çoğalırsa çocukların oyun oynaması, birbirleriyle iletişim kurması ve güvenli eğlenmeleri sağlanmış olur.
Şekil 1. Çocuk Oyun Alan Kategorileri
Çocuk oyun alanları; Geleneksel Oyun Alanları, Çağdaş Oyun Alanları, Macera Oyun Alanları ve Özel Öğrenme Alanları olarak dört kategoriye ayrılabilir (TANDOĞAN, 2014). Şekil.1’de Çocuk oyun alanlarının kategorileri verilmiştir.
Geleneksel Oyun Alanları
Yetişkinlerin tasarladığı ve neredeyse standart hale gelmiş alanlardır. Çocuklar geleneksel oyun alanlarında kayma ve sallanma gibi fiziksel aktiviteleri yerine getirirler. Yapılan aktiviteler bireyseldir ve çocukların yaratıcılıklarına pek katkı sağladığı söylenemez. Bu tür mekânlar oyun değil, aktivite alanlarıdır. Bu alanlarda genelde salıncak, kaydırak, denge aletleri ve tahterevalli gibi aktivite aletleri bulunur.
Çağdaş Oyun Alanları
Geleneksel oyun alanlarının gelişmiş hali denebilir. Çağdaş oyun alanlarında estetiği tamamlayacak renkler, dokular ve tasarımlar öne çıkmaktadır. Geleneksel oyun alanından farklı olarak tırmanma yerleri ipli aktiviteler, tüneller ve maketler bulunabilmektedir. Çağdaş oyun alanlarında kullanılacak malzemenin seçimi de çok önemlidir. Bu yerler, çocukların yaratıcılığı açısından geleneksel oyun alanlarına göre daha faydalıdır. Fakat çağdaş oyun alanlarının maliyeti geleneksel oyun alanlarına göre daha fazladır.
Macera Oyun Alanları
Çocukların yetişkinlerin kontrolünde gerçek araç ve gereçler ile kendi oyunlarını geliştirdikleri yerlerdir. Çocuklar bu tür oyun alanlarında özgür bir biçimde arkadaşları ile iş birliği yaparak kendi oyun alanlarını oluşturabilirler. Çocuklar yaparak ve uygulayarak sorumluluk almayı ve problem çözmeyi de öğrenirler; macera oyun alanlarında atıl durumdaki materyalleri geri dönüştürerek kendi oyun mekânlarını oluşturabilirler.
Özel Öğrenme Alanları
Çocukların “Maker Hareketi” olarak da adlandırılan yaparak, üreterek ve uygulayarak öğrenme ortamlarıdır. Çocukların bilgi ve becerilerini uygulama yaparak geliştirmesi hedeflenir. Bu tür alanlarda yaparak ve bozarak gerçekleşen uygulamalar, çocukların bilişini zenginleştirecektir.
Çocuk Oyun Alanlarında Sürdürülebilirlik İlkeleri
Çocuklar için kent yaşamına uygun güvenli oyun alanları yapmak yeterli değildir. Oyun alanlarının sürdürülebilirlik ilkeleri ile tasarlanması ve kullanılması gerekmektedir. Sürdürülebilirliğin temeli doğal kaynakları etkin kullanarak çevre üzerinde asgari etki yapmaktır. Kentlerde çocuk oyun alanlarında sürdürülebilirlik; yer seçimde, etkin kaynak kullanımında, iklim ve topolojiye uygun tasarımlar önem kazanmaktadır. Kentlerde sürdürülebilir çocuk oyun alanı tasarım ilkeleri aşağıda verilmiştir.
Konum
Çocuk oyun alanı yeri seçilirken birçok unsuru dikkate almak gerekir. Oyun alanları yerleşim alanlarına yakın, güvenli konumda ve okullardan kolay ulaşılabilir olmalıdır. Çocuklar için oyun alanı yeri belirlenirken trafik yoğunluğu olan geniş yollardan, demir yollarından ve endüstri bölgelerinden uzak olmasına dikkat edilmelidir. Oyun alanları açık ve yeşil alanlara yakın olursa kullanım yoğunluğu da fazla olacaktır.
Fizibilite
Sürdürülebilir kentsel çocuk oyun alanları seçilirken çevre, fiziki yapılar ve iklim şartları göz önünde bulundurulmalıdır. Güneşin çok olduğu bölgeler ile yağmurun çok olduğu bölgelere uygun korunaklar yapılmalıdır. İklim verileri oyun alanında kullanılacak malzeme seçimini de etkilemektedir. Güneş ışığında aşırı ısınan plastik ve metal malzeme yerine ahşap veya az ısınan malzemeler seçilebilir.
Alan Organizasyonu
Çocukların güvenli bir şekilde oyunlarını oynayabilecekleri alanın organizasyonunda seçilecek oyun elemanları, donanımları, yerleşim şekli, ara yollar, çevre düzenlemesi ve peyzaj çevre ile bütünleşik olarak düzenlenmelidir. Oyun alanını çevreden ayıran ve çevreye bağlayan bağlantı elemanları iyi planlanmalıdır.
Güvenlik
Çocuk oyun alanı en küçük yaş grubu oynayacakmış gibi düşünülerek güvenli bir şekilde tasarlanmalıdır. Mekân tasarlanırken en küçük yaş grubunun kullanacağı da göz önüne alınmalıdır. Çevre, zemin ve bitki seçimi ile kullanılan malzemenin uygun yerleştirilmesi kazaları ve kaza sonucu oluşacak hasarları azaltacaktır. Malzeme seçiminde doğal olmayan malzemeler çocuk sağlığına tehdit oluşturur.
Erişilebilirlik
Engelli veya engelsiz tüm yaş grubundaki çocuklara hitap eden oyun alanları tasarlamak fırsat eşitliği adına önemlidir. Oyun alanının yolları iyi tasarlanmalı, zemin malzemesi dikkatli seçilmeli ve oyun araçları arasında geçişler de kolay olmalıdır. Oyun alanının organizasyonu yapılırken her yaştan kullanım olacağı düşünülmelidir. Çocukların oyun elemanları arasındaki geçişi de göz önüne alınarak oyun alanı güvenli erişim yapılacak şekilde tasarlanmalıdır. Oyun alanları güvenlik standartları gözetilerek kurgulanmalıdır.
Fırsat Eşitliği
Tasarlanan oyun alanı her yaş grubundan çocuğa hitap ederek fırsat eşitliği sağlamalıdır. Çocuklar grup halinde veya bireysel olarak fiziksel ve zihinsel gelişimi destekleyen oyunlar oynayabilmelidir. Yaş grubuna göre zorluk derecesi farklı engeller ve parkurlar oluşturulmalıdır. Yaş grupları 2-5 ve 5-12 arasındaki fiziksel farklar ve emniyet tedbirleri de dikkate alınarak tasarımlar yapılmalıdır. Çocukların yaş farkı sadece fiziksel fark değil, aynı zamanda enerji farkı da ortaya çıkaracaktır. Oyun alanlarının emniyeti ve konforu oyun elemanları, zemin döşemeleri, merdiven ve rampa tasarımları engelli ve engelsiz çocuklar gözetilerek yapılmalıdır.
Yenilikçi
Çocuk oyun alanları tasarlarken standart ve tek kalıp alanlardan ziyade modern, yaratıcı esnek ve yenilikçi aynı zamanda sürdürülebilir olmasına dikkat edilmelidir. Oyun alanlarının başarısı özel tasarıma sahip olmasına, konumunun iyi olmasına, doğal malzeme kullanılarak yapılmasına, oyun çeşitliliğine, engelli veya engelsiz geniş yaş grubuna hitap etmesine, çocukların risk alarak mücadele gücünü artıracak güvenliğe sahip olmasına, sürdürülebilir olmasına, değişim ve yeniliklere açık olmasına bağlıdır. Çocuk oyun alanları modern, çevreye duyarlı, gelişime açık ve esnek yapıda olmalıdır.
Peyzaj
Çocuk oyun alanlarında genelde yapay malzemeler tercih edilmektedir. Ekosistemi korumak ve doğal görünüm elde etmek için bitkiler kullanılabilir. Çocuklara zararı olmayan, çevre dostu bitkiler peyzaj için kullanılabilir. Bitkilerin sulanması ve bakımı da sürdürülebilirlik için önemlidir. Çocuk oyun alanlarında çevre düzenlemesi için doğal ağaç, çit ve zemin bitkileri (çim) kullanılmalıdır. Bu şekilde ekosistemin korunmasına katkı sağlanmış olur. Bitki seçimi çocuk sağlığı açısından önemlidir. Polen yayan, zararlı meyvesi olan ve dikenli bitkiler çocuklar için tehlikeli olabilir. Yeşil alanların yeşil kalması, bakımının ve sulamasının düzenli yapılmasına bağlıdır. Budama, çimlerin biçilmesi, sulama sisteminin oluşturulması önemlidir. Sulama sistemi periyodik ve otomatik damlama şeklinde olursa sürdürülebilirliği daha kolay olacaktır.
Sürdürülebilir Malzeme Seçimi
Çocuk oyun alanları için iklime ve çevre koşullarına göre zemin malzemesi ile oyun araçları güvenli, emniyetli ve dayanıklı olmalıdır. Seçilen malzemelerin uzun yıllar boyunca tedarik sıkıntısı olmayan, toksin içermeyen, geri dönüşebilen yapıda olması gerekmektedir. Bu nedenle ahşap veya ahşap ile plastik karışımı malzemelerden üretilen esnek, dayanıklı ve sürdürülebilir ürünler tercih edilmelidir. Yeni malzemeden ziyade geri dönüştürülmüş malzemeler sürdürülebilirlik açısından önemlidir.
Ahşap malzemeler çevre dostu olmaları bakımından oldukça çok tercih edilmektedir. Ahşap malzemeler ormanların yok olmasına neden olduğu düşünüldüğü için bazı çevreler tarafından sıcak karşılanmamaktadır. Ayrıca dayanıklılığı, açık alanlarda yağmurdan etkilenmesi de ömrünü kısaltmaktadır. Son zamanlarda ahşap yerine, ahşap talaşı ve plastik geri dönüşümü kullanılarak elde edilen kompozit malzemeler bu tür alanlarda kullanılmaya başlanmıştır. Böylelikle hem geri dönüşüm sağlanmış hem de daha sağlam ve dayanıklı malzemeler kullanılmış olur. Bu tür malzemeler daha esnek ve geri dönüşüm ürünü olduğu için sürdürülebilirlik açısından da kullanıma daha uygun olmaktadır.
Dayanıklılık
Çocuk oyun alanlarında kullanılacak malzeme seçiminde her yaş grubunun kullanacağı ve uzun zaman dayanacak doğal malzemeler seçilmelidir. Daha az bakım ve onarım gerektiren uzun süre dayanan malzemeler kullanıcının güvenliği açısından da önemlidir. Aniden kırılan veya bozulan bir parça çocukların yaralanmasına da neden olabilmektedir. Çocuk oyun alanlarında tercih edilen malzemenin uzun süre kullanılacağı düşünülerek dayanıklı olmasına dikkat edilmelidir. Oyun alanlarındaki malzemenin belirli sürelerde bakımının yapılması ve gerekiyorsa yenilenmesi istenir. Oyun alanlarında kullanılan malzemenin yenilenme maliyetini düşük olması sürdürülebilirlik açısından da önemlidir.
Katılım
Sürdürülebilir kent çocuk oyun alanlarında çocuklara cazip gelen, onları kendine çeken mekânlar yapmak çok önemlidir. Çocukların gitmediği oyun alanları amaca hizmet etmeyecektir. O yüzden oyun alanlarının tasarımı ve alanlarda kullanılan malzeme çok önemlidir. Dünyada pek çok kendine has tasarıma sahip örnek gösterilebilecek oyun alanları vardır (Küçükyağcı, Atasayan, & Oktay, 2015). Çocuk oyun alanları tasarımının çocukların ihtiyacına ve beklentisine uygun olması çocukları bu alanlara çeker. Bu alanları çocukların sahiplenmesini sağlar. Oyun alanları ne kadar çok çocuğu çekerse o kadar çok çocuk aynı zamanda sosyalleşir. Amerika, Hollanda, İngiltere ve Avustralya’da çocuk oyun alanlarında katılımın artırılması ile ilgili uygulamalar vardır. Amerika Birleşik Devletleri’nde yağmur suyu toplayan çocuk oyun alanı New York kentinde oluşturulmuştur. Yağmur suyunun sorun olduğu bölge yer altı depolama alanları, variller, gözenekli döşemeler ve yükseltiler ile çocuk oyun alanına dönüştürülmüştür (Küçükyağcı, Atasayan, & Oktay, 2015).
Şekil 2. Yağmur Suyu Toplayan Çocuk Oyun Alanları, New York City, ABD (Küçükyağcı, Atasayan, & Oktay, 2015)
Hollanda’da rüzgâr tribünleri kullanılarak 1200m2 alanda Wikodu çocuk oyun alanı oluşturulmuştur. Rüzgâr tribününün kanatları dolambaç şeklinde konumlandırılarak çocukların tırmanma ve top oynayacakları aktivite alanları oluşturulmuştur.
Şekil 3. Wikado Çocuk Parkı, Hollanda (Küçükyağcı, Atasayan, & Oktay, 2015)
İngiltere Londra’da Kilburn Grande Macera Parkı çocuklar için oluşturulmuştur. Geri dönüşüm doğal ahşap materyallerin bolca kullanıldığı park çocukların özgür ve hızlıca hareket edebildiği birçok unsura sahiptir. Kaykaylar, kuleler ve tırmanma alanlarının yanı sıra meyve ve sebze bahçeleri çocukların kullanımına sunulmuştur.
Şekil 4. Kilburn Grange Macera Parkı, Londra, İngiltere (Küçükyağcı, Atasayan, & Oktay, 2015)
Avustralya Melbourne’ de Skinners Oyun alanı Phooey Architects tarafından geliştirilmiştir. Oyun alanı inşaatında dört adet nakliye konteyneri kullanılmıştır. Çocukların ağaç evde oynadıklarını düşünmeleri sağlanmak istenmiştir. Ahşap başta olmak üzere geri dönüşüm malzemeleri bu projede kullanılmıştır. Parkta balkonlar, gölgelikler, korkuluklar, konteyner ve ağaç malzemelerden oluşturulmuştur.
Şekil 5. Skinners Çocuk Oyun Alanı, Melbourne, Avustralya (Küçükyağcı, Atasayan, & Oktay, 2015)
Ülkemiz gibi kentlere göçün çok olduğu ülkelerde, özellikle yerel yönetimler yeni yerleşim yerleri, parklar, yeşil alanlar, oyun alanları ve sosyal konutlar için makro planlar hazırlamak zorunda kalmaktadır. Gerek yeni yerleşim alanları, gerekse kentsel dönüşüm alanları çevre ve çocuk dostu olarak planlanmalıdır. Çocukların güvenli alanlarda oyun oynaması, sürdürülebilirlik ilkeleri doğrultusunda bu alanların tasarlanması ve kullanılması oldukça önem kazanmıştır. Yukarıda bahsedilen sürdürülebilirlik ilkeleri dikkate alınarak oyun alanları planlanmalı ve bu plana göre kullanılmalıdır.
KAYNAKLAR
Derneği, A. Y. (2021). Çocuk ve Oyun Dostu Karşıyaka. İzmr: Paydaş Çalıştayı Raporu.
Kılıç, Z., & Bayındır, D. (2021). Geçmişte Dış Mekânlarda Oynanan Anadolu Çocuk Oyunları. International Primary Educational Research Journal, 140.
Küçükyağcı, P. Ö., Atasayan, Ö., & Oktay, S. Ö. (2015). ÇOCUK OYUN ALANI TASARIMLARINDA SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK. II. Uluslararası Sürdürülebilir Yapılar Sempozyumu. Ankara.
TANDOĞAN, O. (2014). Çocuk İçin Daha Yaşanılır Bir Kentsel Mekan: Dünyada Gerçekleştirilen Uygulamalar. Megaron, 19-33.
UNICEF. (2022, 12 25). www.unicef.org/turkiye. unicef.org: https://www.unicef.org/turkiye/%C3%A7ocuk-haklar%C4%B1na-dair-s%C3%B6zle%C5%9Fme adresinden alınmıştır
Uysal, A. B. (2013). Bir kamusal mekan olarak çocuk oyun alanları. Çanakkale: Affiliation: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Şehir ve Bölge Planlama Bölümü.
